Ikonen

deel III

Theologische fundamenten

De ikoon vindt zijn wezen in de kern van het christelijk geloof in het wonder van de vleeswording van Gods zoon. Naar oudtestamentische opvatting, daarna overgenomen door de iconoclasten, is het onmogelijk God af te beelden, omdat elke verbeelding van Hem niet anders kan zijn dan een heidens afgodsbeeld. De angst dat de aanhangers van de nieuwe religie, nog onzeker en wankel in het geloof, terug zouden vallen in de afgoderij, bracht de kerkvaders uit die eerste eeuwen ertoe afbeeldingen te wantrouwen. En toch ligt, paradoxaal genoeg, uitgerekend in dit verbod om God af te beelden het begin van de vurige verdediging van Gods afbeelding tegen de beeldenstormers: Sint Germanus van Constan-tinopel en Johannes van Damascus tonen met hun argumenten aan dat door de vleeswording het verbod geen bestaansrecht meer heeft, omdat de relatie tussen de Schepper en de schepselen radicaal is veranderd.

De heilige Germanus, patriarch van Constantinopel, is de volgende mening toegedaan: 'Ter voortdurende herinnering aan de vleeswording van onze Heer Jezus Christus (…) hebben wij de traditie aangenomen Hem voor te stellen in Zijn menselijke vorm, dat wil zeggen in Zijn zichtbare goddelijkheid, zeer wel wetend dat wij op deze wijze de nederdaling van Gods Woord verheerlijken.' 'Eens, toen God noch lichaam noch vorm had aan genomen, was Hij op geen enkele wijze af te beelden. Aangezien God als mens is verschenen en onder de mensen heeft geleefd, kan ik het zichtbare in God weergeven. Ik vereer niet de materie: maar de Schepper van de materie, die voor mij materie is geworden, die stoffelijk leven heeft aangenomen en door het stoffelijke mijn redding heeft gerealiseerd,' benadrukt Johannes van Damascus, en geeft daarmee de definitie van het wezen van de ikoon en van de relatie tussen de beeltenis en het oerbeeld waarnaar deze verwijst. Hieruit volgt dat de verering van de ikoon zich niet richt tot het beeld, maar door het beeld tot de afgebeelde, aangezien het beeld in wezen altijd een relatieve werkelijkheid is: het is altijd de afbeelding van iemand. Sint Theodorus Studita zal later nog preciezer formuleren dat het Woord van God door vlees te worden de vormen van een mens heeft aangenomen, Jezus van Nazareth met onmiskenbare trekken, waarnaar het beeld verwijst, gelijk de afdruk van het stempel in de was. Het zijn de trekken van het menselijke gezicht van God dat door de ikoon symbolisch wordt weergegeven en niet realistisch als op een portret.

De Christusikoon stelt ons in staat het mysterie van de menswording te overdenken, omdat de ikoon zelf de gelijkenis is van het vleesgeworden Woord van God

Functie en plaats van de ikoon in de Kerk

‘Eenieder die een afbeelding eert, eert daarin de werkelijkheid die wordt weergegeven (…),' aldus een concilair document uit 843, dat definitief het iconoclasme teniet doet. In dezelfde tekst wordt aangeraden om gewijde beelden, van welk materiaal of met welke techniek dan ook vervaardigd, aan te brengen op alle plaatsen waar gelovigen leven, opdat deze, de ikonen beschouwend en vererend worden aan-getrokken door de ‘helden’ van het geloof en hun voorbeeld naleven. In feite is het ereritueel niet gericht tot het beschilderde hout of de mozaiek, maar door de afbeelding tot de afgebeelde die tot een andere werkelijkheid behoort, de werkelijkheid van God.

Deze christelijke interpretatie van de afbeelding en de voortdurende zorg van de Kerk vorm en inhoud te spiritualiseren, verklaart het grote belang dat de Kerk hecht aan de ikoon bij de contemplatie en de cultus. Sergij Bulgakov zegt in zijn geschrift ‘Orthodoxi’: ‘de ikoon is essentieel en onmisbaar bij het gebed (…). Het is feitelijk een plaats waar de genade huist, een verschijning van Christus.’ Men bidt voor de Christusikoon als voor Christus zeIf (…). Dat de gelovige een ikoon bij zich wil dragen en voor zich wil zien, komt voort uit de concreetheid van het religieuze gevoel dat zich niet alleen tevreden stelt met de spirituele contemplatie, maar zoekt naar een onmiddellijke, tastbare nabijheid, zoals natuurlijk is voor een mens uit geest en lichaam (…). Het vereren van devote beelden berust dus niet alleen op de inhoud zelf, de personen of gebeurtenissen die afgebeeld zijn, maar op het geloof in de weldadige kracht die door de kerkelijke zegening aan de ikoon wordt verleend. De zegening maakt een mvsterieuze ontmoeting mogelijk in de ikoon tussen de gelovige in gebed en Christus zelf (…).

Alle ikonen zijn gebaseerd op de vleeswording en zijn dus Christusikonen: zowel de ikonen die Hemzelf verbeelden, alsook die, welke verwijzen naar de belangrijkste momenten van zijn leven op aarde (de feestdagen), of zijn goddelijke Moeder verbeelden (de Theotokos) in wier maagdelijke lichaam 'het Woord vleesgeworden is en onder ons gekomen'. en ook de ikonen waarop het gelaat van heiligen is afgebeeld, mensen zo als wij, die groot waren in het geloof en tijdens hun leven steeds Christus als voorbeeld hadden en 'speculari', spiegels, afbeeldingen (eikon) van Hem werden.

De Kerk als hoedster van apostolisch erfgoed, bepaalt de canon volgens welke de ikonograaf moet werken om niet het risico te lopen af te dwalen. Niet de persoonlijke waarheid van de kunstenaar moet tot uiting komen, maar de waarheid van God.

De 'schrijver' van ikonen, toen en nu, stelt zich in dienst van de christelijke gemeenschap, leent zijn handen en zijn talent uit opdat de redding van de wereld zal plaatsvinden. Hij is zich bewust van zijn bijzondere roeping en specifieke missie.

Daarom zijn ikonenschilders altijd gehoorzaam geweest aan het artistieke programma, waardoor ze de indruk wekken weinig creatief en origineel te zijn.

De Verlosser gezeten op de troon temidden van de goddelijke machten (17e eeuw): als Pantokrator getypeerd, maar in een kosmische dimensie; toont Christus als de ‘Heer van de Kosmos en de Geschiedenis’

typeringen volgens de canon: Christusikonen

Traditioneel zijn er drie basistyperingen van Christus.

1) De Verlosser ’Acheropita’ (niet door mensenhand geschilderd), die wordt be-schouwd als de oudste en meest getrouwe weergave van Jezus, door Hemzelf op linnen gedrukt (mandylion) en naar Abgar gezonden, de koning van Edessa die ernstig ziek was. Centraal in de compositie het gelaat van Christus, peinzend en streng maar ook oneindig goed, een gelaat dat uit drukking geeft aan de kwellende en gepassioneerde liefde voor de mens, hetgeen hem naar de dood zal leiden om zo de gehele Schepping naar de Vader terug te voeren en deel te laten hebben aan het goddelijke leven.

2) De 'Pantokrator' (de Almachtige, de Albeheerser), is uitdrukking van de Openbaring van de transcendentale God die menselijke vorm heeft aangenomen.

Christus wordt voorgesteld als 'Hij die leven brengt', als Heer en Meester van het leven, de Almachtige, de ‘rex mundi’; in deze typering is hij meestal afgebeeld in buste, de rechterhand opgeheven in een zegenend gebaar, terwijl de linkerhand een opengeslagen of gesloten boek ophoudt, symbool van zijn Wet. Het purper (kleur van de keizer) van het gewaad symboliseert de heerschappij van Christus over de wereld en is, in de volkse traditie, de bevestiging van zijn goddelijkheid, terwijl de blauwe mantel symbool is van zijn menselijkheid. De achtergrond (meestal in goud) staat voor het eeuwige licht waarin Christus-mens is opgenomen, en de nimbus, ook van goud, is symbool voor het goddelijke licht dat afstraalt van Christusgod. In de nimbus is een kruis aangebracht waarop drie Griekse letters staan die 'Hij die is' betekenen, de heilige naam van God.

3) De 'Verlosser op de troon, te midden van de goddelijke krachten' , bekleedt de centrale plaats in de ikonostase (ikonenwand) en maakt deel uit van de deesis voor zijn troon komen biddende figuren teza-men, terwijl anderen hem smeken medelij-den te hebben met de zondige mensheid.

Christus is gehuld in licht (het verfijnde gouden aderwerk dat op zijn kleding is aangebracht, het ‘assist’, verwijst hiernaar), en is gezeten op een troon binnen een rood vierkant dat weer in een blauw ovaal is opgenomen, dat het eeuwige en hemelse symboliseert en waarin we gezichten en vleu-gels van engelen zien opdoemen. Achter het ovaal is een ander rood vierkant te zien met in de hoeken de symbolen van de vier evangelisten.

Binnen deze complexe constructie zetelt de figuur van Christus, plechtig en stralend, de brenger van leven en eeuwige overwinnaar van de dood: de Christus van de Wederkomst, Hij die oordeelt, die met de rechterhand wijst op de enige wet: Zijn Evangelie.

typeringen volgens de canon

Moeder-Gods-ikonen

Ook de ikonen van de Moeder Gods hebben volgens de traditie een miraculeus begin: de evangelist Lucas, medicus en schilder, zou driemaal in staat zijn gesteld de Maagd tijdens haar leven te schilderen, en wel steeds na Pinksteren, geheel vervuld van de heilige Geest. De drie 'portretten' van Maria vormen de drie basismodellen van de Maria-ikonen

1. De Glycophilousa of Eleousa (in het Slavisch ‘Umilenie'’, ofwel 'Moeder Gods van de Tederheid', verbeeldt de Moeder met het goddelijke Kind in een innige, tedere omarming. De traditie vereist dat in dit gebaar het moment wordt gevangen waarop de God-Zoon aan Zijn Moeder het mysterie van de dood en de herrijzenis onthult: de smart, liefde en serene acceptatie van de Goddelijke Wil is gevat in het gelaat van Maria.

2. De ‘Hodigitria’ (‘Zij die de weg wijst’). Zo werd in Byzantium de typologie van de Moeder Gods genoemd, die, het Kind op de arm, Hem aanwijst als de 'weg, waarheid en leven'. Het is een plechtig en majestueus beeld, waarin de kleine Jezus, die al de trekken van een volwassene heeft (teken van Zijn goddelijke wijsheid en het lijden dat Hem wacht en de reeds volbrachte dood) in de ene hand de wetsrol vasthoudt en met de andere de zegen geeft.

3. De ‘Orante’ is de ikoon waarop de Maagd frontaal is afgebeeld in een smekende houding, met de armen ten hemel geheven, de blik gericht op de gelovigen, hen uitnodigend te vertrouwen op Christus tot wie zij zich richt als bemiddelaarster van de mensheid. Een variant op dit derde type heet ‘Moeder Gods van het Teken’, omdat de biddende Maria op haar borst een medaillon draagt waarop de afbeelding van Christus Emmanuel is te zien, de Verlosser van voor de menswording. Deze voorstelling van de Madonna gaat terug op het Oude Testament, op de profeet Isaia: 'De Heer zelf zal jullie een teken geven. Zie een maagd zal zwanger worden, en zij zal een zoon baren, en hem Immanuel noemen (God met ons)’. Op deze manier wordt de ikoon manifest van de aanwezige God die in de mensheid is gekomen (de Madonna), en krijgt daarmee een symbolische en theologische intensiteit.

Ondanks de verschillende canonieke typeringen wordt de ikoon van de Moeder Gods altijd gekenmerkt door drie elementen: de kleuren van het kleed en de mantel zijn tegengesteld aan de kleuren van de kleding van Christus. Maria, afstammend van Adam, draagt altijd een blauw gewaad (kleur van de schepping) en daarover een purperen mantel (kleur van het Goddelijke en het Koninklijke, omdat zij door God is verkozen als Moeder van de Koning van de wereld); de drie sterren die schitteren op haar hoofd en schouders zijn een oud Syrisch symbool van reinheid (het is gebruik dit symbool op de bruidssluier van prinsessen te borduren), dat staat voor de maagdelijkheid van de Madonna voor, tijdens en na de geboorte; tot slot wordt zij altijd afgebeeld met haar Zoon, of in relatie tot Hem: de Maria-ikoon is een vertaling van het wonder van de vleeswording. Maria is de nieuwe Eva, een vergoddelijkt schepsel, de Kerk zelf, de gelijkenis van het goddelijke beeld, naar het decreet van de kerkvaders: 'God is mens geworden opdat de mens God wordt'.

Het omgekeerde perspectief

De ikoon toont de werkelijkheid in een complexe visie, zoals zij verschijnt aan de goddelijke blik, niet beperkt door het optisch perspectief. De term ‘omgekeerd perspectief' (van Florenskij aan het begin van de eeuw) wijst op twee fenomenen: het verdwijnpunt bevindt zich niet binnen in de compositie, die zich integendeel opent tot in het oneindige, maar in de toeschouwer; ook laat de ikoon meer lagen van perspectief zien: gebouwen zijn zowel van buiten (koepels, voorgevels, enzovoort) als van binnen te zien.